امروز وقتی از گرمای تابستان خسته میشویم، معمولاً یکی از سادهترین کارها روشن کردن کولر یا پنکه است. اگر پوستمان گرم و ملتهب شده باشد، شاید سراغ ژل خنککننده، تونر، اسپری صورت یا ماسک خیار برویم.
اما دو قرن پیش چنین امکاناتی وجود نداشت.
مردم قرن هجدهم و نوزدهم نیز با تابستانهای گرم، تعریق، پوست داغ و احساس ناخوشایند گرما روبهرو بودند؛ با این تفاوت که نه تهویه مطبوعی در کار بود و نه بسیاری از محصولات مدرن مراقبت از پوست.
یکی از راهحلهای آنها استفاده از گیاهان بود.
نعناع، خیار، اسطوخودوس، رزماری، آویشن، کافور، گل رز، آقطی و فندق افسونگر تنها مواد اولیه عطر یا دارو نبودند. بسیاری از آنها در آبهای معطر، لوسیونها، کرمها، پودرها و محصولات بهداشتی استفاده میشدند تا پوست را تازه کنند، احساس گرما را کاهش دهند یا با تعریق مقابله کنند.
بررسی کتابهای آرایشی و بهداشتی قرن هجدهم و نوزدهم تصویری جالب از دنیایی نشان میدهد که در آن «خنک شدن» فقط مسئله معماری و لباس نبود؛ بخشی از آن به جعبه لوازم آرایش و عطاری خانه مربوط میشد.
البته بسیاری از دستورهای تاریخی این دوره با استانداردهای ایمنی و دانش پزشکی امروز سازگار نیستند و نباید بهعنوان دستور ساخت محصولات خانگی در نظر گرفته شوند. ارزش آنها در اینجا تاریخی است: اینکه ببینیم انسانها پیش از ظهور فناوریهای سرمایشی، چگونه از گیاهان و مواد در دسترس برای مدیریت گرما استفاده میکردند.
وقتی آبهای معطر بخشی از بهداشت روزانه بودند
در قرن هجدهم، عادتهای مربوط به استحمام با امروز تفاوت زیادی داشت. در نتیجه، محصولاتی که با عنوان Toilette Water یا آبهای آرایشی و معطر شناخته میشدند، نقش مهمی در بهداشت و مراقبت شخصی داشتند.
این آبها معمولاً با تقطیر گلها، برگها یا سایر بخشهای گیاهان تهیه میشدند و کاربردهای متفاوتی داشتند؛ از خوشبو کردن گرفته تا شستوشوی پوست.
برخی از فرمولهای تاریخی نشان میدهند که این محصولات برای ایجاد حس خنکی نیز استفاده میشدند.
یکی از سادهترین نمونهها، آب گل آقطی یا Elderflower Water بود. گل آقطی در ترکیبات گیاهی تاریخی جایگاه ویژهای داشت و آب تقطیرشده آن بهعنوان یک شستوشوی خنککننده استفاده میشد.
اما بعضی دستورها عجیبتر بودند.
در نسخه سال ۱۷۷۸ کتاب The New London Toilette، دستور یک «محصول آرایشی خنککننده» آمده بود که بر پایه گیاهی از خانواده نعناع تهیه میشد.
گیاه در آب چشمه جوشانده میشد، سپس مایع صافشده برای شستوشوی صورت به کار میرفت.
امروز خواندن چنین دستورهایی جذاب است، اما یک نکته مهم را نیز نشان میدهد: چیزی که در گذشته «طبیعی» و قابلاستفاده تلقی میشد، الزاماً از نگاه امروزی بیخطر نیست.
یکی از گیاهان مورد استفاده در همین دستور، پونه انگلیسی یا Pennyroyal بود؛ گیاهی که امروزه به دلیل خطرات بالقوهاش، بهویژه در مصرف داخلی، شهرت بسیار متفاوتی دارد.
این تضاد یکی از جذابترین بخشهای تاریخ محصولات گیاهی است. مفهوم «طبیعی» در طول تاریخ تقریباً ثابت مانده، اما دانش ما درباره ایمنی مواد تغییر کرده است.
خانواده نعناع؛ ستاره محصولات خنککننده تاریخی
اگر دستورهای خنککننده قرن هجدهم و نوزدهم را کنار یکدیگر بگذاریم، یک خانواده گیاهی بارها تکرار میشود: Lamiaceae یا خانواده نعناعیان.
نعناع، اسطوخودوس، آویشن و رزماری همگی در این خانواده قرار میگیرند و حضورشان در فرمولهای تاریخی اتفاقی نیست.
برخی ترکیبات موجود در این گیاهان میتوانند هنگام تماس با پوست حس تازگی یا خنکی ایجاد کنند. همین تجربه حسی احتمالاً یکی از دلایل محبوبیت آنها در محصولات تابستانی و آرایشی تاریخی بوده است.
اما باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت:
پایین آمدن واقعی دمای بدن و احساس خنکی روی پوست الزاماً یک چیز نیستند.
بسیاری از ترکیبات آرایشی خنککننده بیشتر ادراک حسی ما از گرما را تغییر میدهند تا اینکه واقعاً بدن را مانند یک سیستم تهویه سرد کنند.
برای مردمی که در خانههای بدون کولر زندگی میکردند، همین احساس موقت تازگی میتوانست بسیار ارزشمند باشد.
خیار؛ محصول زیباییای که هنوز زنده است
اگر یک عنصر از آرایش تاریخی باشد که هنوز برای مخاطب امروزی کاملاً آشنا به نظر برسد، احتمالاً خیار است.
تصویر دو برش خیار روی چشمها تقریباً به نمادی از مراقبت خانگی پوست تبدیل شده است. اما استفاده آرایشی از خیار سابقهای بسیار طولانیتر از تبلیغات اسپاهای امروزی دارد.
در همان کتاب سال ۱۷۷۸، دستور دیگری برای یک شستوشوی صورت آمده بود که ادعا میکرد میتواند تعریق را کاهش دهد.
در این فرمول از آب چند خیار بزرگ همراه با آب گیاهی دیگر از خانواده نعناع استفاده میشد و مایع حاصل صبح روی صورت مالیده میشد.
این دستور نشان میدهد که در آن دوره، خنک کردن پوست و کنترل تعریق گاهی بخشی از یک هدف مشترک در مراقبت زیبایی بوده است.
محبوبیت خیار بعدها نیز ادامه پیدا کرد.
در دوران ویکتوریا، محصولات آرایشی حاوی خیار به اشکال مختلف عرضه یا توصیه میشدند:
- صابون خیار؛
- «شیر» خیار؛
- کرم خیار؛
- و استفاده مستقیم از برشهای خیار روی پوست.
حتی برندهایی وجود داشتند که در تبلیغات خود روی ویژگیهای خنککننده و آرامشبخش خیار تأکید میکردند.
به همین دلیل، وقتی امروز ماسک خیار یا محصول مراقبت از پوست حاوی عصاره خیار میبینیم، با یک مد کاملاً جدید مواجه نیستیم. بخشی از این سنت حداقل به دوره ویکتوریا بازمیگردد.
عطر، الکل و تبخیر؛ یک فرمول ساده برای احساس خنکی
با ورود به قرن نوزدهم، آبهای آرایشی خنککننده همچنان محبوب بودند، اما فرمولها گاهی پیچیدهتر میشدند.
کتاب The Toilette of Health, Beauty and Fashion در سال ۱۸۳۲ نمونهای از یک لوسیون معطر و تبخیری برای صورت، دستها و گردن ارائه میکرد.
ترکیب آن شامل:
- عصاره یا اسپیریت اسطوخودوس؛
- گلاب؛
- و آب مقطر بود.
وجود الکل در چنین فرمولی اهمیت داشت، زیرا تبخیر آن از روی پوست میتوانست حس خنکی را بیشتر کند.
این همان اصلی است که هنوز هم در تجربه روزمره قابل احساس است: وقتی مایعی سریع از سطح پوست تبخیر میشود، احساس خنکی ایجاد میکند.
در کنار آن، اسطوخودوس رایحهای خوش ایجاد میکرد و گلاب نیز از مواد رایج آرایشی تاریخی بود.
محصول در نتیجه فقط «خنککننده» نبود؛ بخشی از تجربه زیبایی، بو، پاکیزگی و مراقبت شخصی را همزمان ارائه میکرد.
عصر ویکتوریا و گسترش محصولات خنککننده
در نیمه دوم قرن نوزدهم، گزینههای بیشتری برای کسانی که بهدنبال محصولات خنککننده بودند وجود داشت.
نشریات و کتابهای آرایشی این دوره دستورهایی برای انواع شویندهها، پودرها، لوسیونها و کرمها منتشر میکردند.
یکی از نمونههای جالب، دستور یک شستوشوی خنککننده مو در نشریه The Country House در سال ۱۸۶۷ است.
در این دستور از بوراکس و آب کافور استفاده میشد.
کافور مادهای بلوری است که از درخت Cinnamomum camphora به دست میآید و روی پوست میتواند احساس خنکی ایجاد کند.
کافور بعداً نیز در چندین محصول مرتبط با گرما، حمام و تعریق دیده میشود.
اما بار دیگر باید تأکید کرد که وجود یک ماده در فرمول تاریخی به معنای مناسب بودن همان روش برای استفاده امروزی نیست. غلظت، شیوه مصرف و استانداردهای ایمنی محصولات مدرن با دستورهای خانگی قرن نوزدهم تفاوت دارند.
وقتی محصول ضدتعریق، عطر و حمام در یک فرمول ترکیب میشدند
در سال ۱۸۷۸، یک فرمول جالب دیگر برای لوسیون معطر منتشر شد که قرار بود در نواحی دارای تعریق زیاد استفاده شود.
این لوسیون ترکیبی از اسانسها و گیاهان معطر بود:
- نعناع؛
- لیمو؛
- اسطوخودوس؛
- رزماری؛
- آویشن؛
- و الکل.
پس از آن نیز یک پودر جداگانه پیشنهاد میشد که حاوی کافور، نشاسته و ریشه زنبق بود و میتوانست روی لباس یا در حمام استفاده شود.
این فرمولها یک ویژگی مهم از فرهنگ زیبایی آن دوره را نشان میدهند: مرز میان عطر، محصول آرایشی، شوینده و محصول مقابله با تعریق بسیار سیالتر از امروز بود.
یک فرمول ممکن بود همزمان:
- بوی بدن را بهتر کند؛
- حس خنکی ایجاد کند؛
- تعریق را مدیریت کند؛
- و بخشی از مراسم حمام باشد.
تغییر عادتهای استحمام در قرن نوزدهم نیز احتمالاً روی شکل این محصولات اثر گذاشت. با رایجتر شدن حمام، محصولات خنککننده دیگر فقط چیزی برای پاک کردن صورت نبودند؛ میتوانستند وارد تجربه کامل حمام تابستانی شوند.
کرم سرد چرا «سرد» نامیده شد؟
یکی از محصولات تاریخی که هنوز نامش را میشنویم Cold Cream یا کرم سرد است.
فرمولهای سنتی کرم سرد معمولاً شامل ترکیب آب معطر گیاهی، روغن و موم بودند. گلاب یکی از آبهای رایج مورد استفاده در این محصولات بود.
یکی از توضیحاتی که درباره نام این محصول مطرح شده، احساس خنکی ناشی از تبخیر آب موجود در کرم پس از استفاده روی پوست است.
یعنی «سرد» بودن لزوماً به معنای نگهداری محصول در دمای پایین نبود؛ خود تجربه استفاده میتوانست حس خنکی ایجاد کند.
در اواخر دوره ویکتوریا حتی محصولاتی عرضه میشدند که ترکیبی از کرم سرد و پودر را بهشکل قابلحمل ارائه میکردند.
یک آگهی مربوط به سال ۱۸۹۰ محصولی با عنوان «Powder Rags» را معرفی میکند؛ پارچههایی یکبارمصرف که حاوی کرم سرد و پودر بودند و برای استفاده سریع در زمانهایی که صورت بر اثر گرما داغ شده بود تبلیغ میشدند.
در تبلیغات، کاربردهایی مانند سفر، قایقسواری و فعالیتهای تابستانی ذکر شده بود.
این محصول از نظر ایده چندان دور از محصولات قابلحمل زیبایی امروز نیست: راهحلی کوچک که بتوان آن را در کیف گذاشت و هر زمان لازم شد استفاده کرد.
فندق افسونگر؛ پلی میان آرایش و گیاهدرمانی
در اواخر قرن نوزدهم، کرمهای حاوی Witch Hazel یا فندق افسونگر نیز محبوب شدند.
عصاره فندق افسونگر از شاخه، پوست یا برگ گیاه Hamamelis virginiana تهیه میشود و در محصولات آرایشی آن دوره بهویژه بهعنوان مادهای آرامشبخش و خنککننده معرفی میشد.
یک کتاب فرمولاسیون مربوط به سال ۱۸۹۷ حتی دستور مشخصی برای تهیه Witch Hazel Cream ارائه کرده است.
فرمول آن شامل موادی مانند:
- دانه به؛
- آب گرم؛
- گلیسیرین؛
- عصاره تقطیرشده فندق افسونگر؛
- اسید بوریک؛
- و عطرهای رز و بنفشه بود.
نکته جذاب این است که فندق افسونگر هنوز هم از دنیای محصولات مراقبت از پوست ناپدید نشده است.
امروزه نیز آن را در برخی تونرها و محصولات مراقبتی میبینیم. بنابراین این ماده نمونه روشنی از پیوند میان فرهنگ آرایشی قرن نوزدهم و صنعت زیبایی معاصر است.
البته فرمول یک محصول مدرن الزاماً ارتباط مستقیمی با دستورهای تاریخی ندارد. صنعت امروز از استانداردهای فرمولاسیون، کنترل کیفیت و ارزیابی ایمنی متفاوتی استفاده میکند.
چرا بیشتر محصولات خنککننده آن دوره گیاهی بودند؟
یک دلیل ساده وجود داشت: گیاهان در دسترس بودند.
اما فقط در دسترس بودن مطرح نبود.
فرهنگ پزشکی و آرایشی قرن هجدهم و نوزدهم بهشدت با گیاهان پیوند داشت. عطرسازی، داروسازی، بهداشت و مراقبت زیبایی مرزهای کاملاً جداگانه امروز را نداشتند.
یک گیاه میتوانست:
- عطر باشد؛
- ماده آرایشی باشد؛
- در نسخه دارویی حضور داشته باشد؛
- یا بخشی از یک محصول خانگی برای حمام باشد.
علاوه بر این، بسیاری از گیاهانی که در محصولات خنککننده میبینیم رایحه مشخصی نیز داشتند.
نعناع، اسطوخودوس، رزماری، آویشن و کافور فقط روی احساس پوست اثر نمیگذاشتند؛ بوی قوی آنها نیز بخشی از تجربه استفاده بود.
در زمانی که مفهوم پاکیزگی تا حد زیادی با رایحه نیز ارتباط داشت، چنین ترکیبی کاملاً منطقی به نظر میرسید.
محصولات تاریخی همیشه «طبیعی و بیخطر» نبودند
نگاه رمانتیک به محصولات تاریخی میتواند گمراهکننده باشد.
وقتی از گلاب، خیار، نعناع یا اسطوخودوس میخوانیم، ممکن است تصور کنیم تمام فرمولهای گذشته ملایم و کاملاً طبیعی بودهاند.
اما تاریخ آرایش چنین ساده نیست.
برخی گیاهان میتوانند سمی باشند. برخی ترکیبات میتوانند پوست را تحریک کنند. مواد مختلف در غلظتهای نامناسب خطرناکاند و در بسیاری از دورههای تاریخی، دانش مربوط به سمیت و حساسیت پوستی بسیار محدودتر از امروز بود.
حتی در همین مجموعه دستورها، موادی مانند پونه انگلیسی، کافور، بوراکس و اسید بوریک دیده میشوند که استفاده امروزی از آنها نیازمند توجه به غلظت، شکل محصول و اصول ایمنی است.
بنابراین دستورهای تاریخی را بهتر است مثل اسناد فرهنگی بخوانیم، نه نسخههای DIY.
ارزش آنها در این است که نشان میدهند مردم چه تصوری از بدن، پاکیزگی و خنکی داشتند و چگونه دانش گیاهشناسی روزمره را به محصولات مصرفی تبدیل میکردند.
خنک شدن قبل از تهویه مطبوع یک تجربه چندلایه بود
امروز مفهوم «خنک شدن» تقریباً بلافاصله ما را به فناوری میرساند.
کولر، پنکه، یخچال و سیستمهای تهویه.
اما در قرن هجدهم و نوزدهم، خنک شدن مجموعهای از رفتارهای کوچک بود:
- انتخاب لباس؛
- استفاده از سایه؛
- باز کردن پنجره؛
- استحمام؛
- استفاده از آبهای معطر؛
- گذاشتن مواد خنک روی پوست؛
- استفاده از پودر؛
- و بهره گرفتن از رایحهها و گیاهانی که حس تازگی ایجاد میکردند.
لوازم آرایش گیاهی تنها بخشی از این اکوسیستم بودند، اما بخش جالبی محسوب میشوند؛ زیرا مستقیماً روی بدن استفاده میشدند.
برای کسی که در یک روز گرم تابستانی بدون برق زندگی میکرد، شستن صورت با آب معطر خنک، استفاده از خیار یا مالیدن یک لوسیون تبخیری میتوانست تجربهای بسیار متفاوت از چیزی باشد که امروز آن را صرفاً «روتین زیبایی» مینامیم.
آیا کولر باعث ناپدید شدن این محصولات شد؟
در آغاز قرن بیستم، شرایط شروع به تغییر کرد.
اختراع و توسعه سیستمهای تهویه مطبوع و گسترش پنکههای برقی بهتدریج روش دیگری برای مقابله با گرما فراهم کردند.
وقتی میتوان دمای کل اتاق را پایین آورد، نیاز به محصولاتی که فقط برای چند دقیقه حس خنکی روی پوست ایجاد میکنند کمتر میشود.
با این حال، این سنت کاملاً از بین نرفت.
بسیاری از مواد اولیهای که در دستورهای تاریخی دیده میشوند هنوز در صنعت زیبایی حضور دارند:
- خیار؛
- نعناع؛
- رزماری؛
- اسطوخودوس؛
- گلاب؛
- فندق افسونگر؛
- و ترکیبات مرتبط با کافور.
کاربرد، فرمولاسیون و ادعاهای محصولات ممکن است تغییر کرده باشند، اما پیوند میان گیاهان و مفهوم «تازگی» همچنان در بازاریابی و تجربه حسی محصولات وجود دارد.
از Powder Rag تا Face Mist؛ ایدهها چقدر تغییر کردهاند؟
اگر محصولات تاریخی را از ظاهرشان جدا کنیم، بعضی ایدهها بسیار مدرن به نظر میرسند.
آب آرایشی خنککننده قرن هجدهم از نظر نقش مصرفی چندان از یک Face Mist امروزی دور نیست.
Powder Rag قابلحمل دوره ویکتوریا همان مسئلهای را حل میکرد که امروز یک بسته دستمال آرایشی یا محصول جیبی برای تازه کردن صورت حل میکند.
کرم خیار، تونر فندق افسونگر و محصولات حاوی نعناع همگی نسخههای مدرن خود را پیدا کردهاند.
حتی منطق مصرف نیز آشناست:
هوا گرم است، صورت احساس سنگینی میکند، پوست عرق کرده و فرد میخواهد در چند دقیقه احساس تمیزی و تازگی بیشتری داشته باشد.
تکنولوژی محصول تغییر کرده، اما مسئله انسانی تقریباً همان است.
تاریخ زیبایی فقط درباره زیبا شدن نیست
مطالعه تاریخ لوازم آرایش اغلب با رژلب، رنگ مو یا استانداردهای زیبایی پیوند میخورد.
اما محصولات خنککننده نشان میدهند که لوازم آرایشی همیشه فقط برای تغییر ظاهر ساخته نشدهاند.
آنها میتوانستند با موارد دیگری نیز ارتباط داشته باشند:
- آسایش؛
- پاکیزگی؛
- مدیریت بو؛
- تعریق؛
- سلامت پوست؛
- فصلها؛
- و حتی فناوریهای موجود در خانه.
وقتی تهویه مطبوع وجود ندارد، یک لوسیون خنککننده اهمیت دیگری پیدا میکند.
وقتی حمام روزانه هنوز به عادت عمومی تبدیل نشده، آب معطر کارکردی فراتر از عطر دارد.
و وقتی تولید صنعتی محصولات آرایشی هنوز در ابتدای راه است، بسیاری از فرمولها در کتابها منتشر میشوند تا افراد یا داروسازان آنها را تهیه کنند.
به همین دلیل، یک دستور ساده برای آب خیار میتواند چیزی درباره سبک زندگی، فناوری، علم و فرهنگ یک دوره تاریخی به ما بگوید.
محصول آرایشی بهعنوان فناوری روزمره
شاید بتوان این محصولات را نوعی فناوری کوچک و شخصی دانست.
امروز وقتی از فناوری برای مقابله با گرما صحبت میکنیم، احتمالاً به تجهیزات بزرگ فکر میکنیم.
اما فناوری همیشه دستگاه نیست.
یک فرمول آرایشی نیز میتواند پاسخی طراحیشده به یک مسئله انسانی باشد.
مسئله این بود:
«در هوای گرم چگونه احساس راحتی بیشتری داشته باشیم؟»
پاسخهای آن دوره عبارت بودند از:
- ترکیب گیاهان؛
- استخراج رایحهها؛
- تقطیر آب؛
- استفاده از تبخیر؛
- تولید پودر؛
- و ساخت امولسیونهایی مانند کرم سرد.
بسیاری از این روشها بر مشاهده و تجربه چند نسل استوار بودند.
همه آن مشاهدات لزوماً از نظر علمی دقیق نبودند، اما نشان میدهند مردم چگونه با مواد موجود پیرامونشان برای حل مشکلات روزمره آزمایش میکردند.
چرا این تاریخ هنوز جذاب است؟
زیرا برخی از محصولاتی که امروز «جدید» به نظر میرسند، ریشههایی بسیار قدیمی دارند.
صنعت زیبایی عاشق نوآوری است و تقریباً هر سال ماده یا فرمول تازهای معرفی میشود. اما در کنار این نوآوریها، بسیاری از ایدههای پایه بارها بازمیگردند.
آبرسانی.
آرام کردن پوست.
کاهش احساس گرما.
استفاده از عصارههای گیاهی.
رایحهدرمانی.
محصولات قابلحمل.
روتینهای فصلی مراقبت از پوست.
شکل مدرن آنها متفاوت است، اما بسیاری از نیازهای مصرفکننده تغییری نکردهاند.
به همین دلیل، نگاه کردن به قفسه لوازم آرایشی از زاویه تاریخ میتواند تجربه عجیبی باشد.
یک بطری تونر فندق افسونگر یا یک کرم خیار دیگر فقط محصولی مدرن نیست. میتواند ادامه یک زنجیره طولانی از تلاشهای انسان برای استفاده از گیاهان در مراقبت شخصی باشد.
جمعبندی؛ تابستانی که بوی نعناع، اسطوخودوس و خیار میداد
پیش از آنکه کولر دمای اتاق را تنظیم کند، انسانها باید راههای کوچکتری برای کنار آمدن با گرما پیدا میکردند.
در قرن هجدهم و نوزدهم، یکی از این راهها استفاده از محصولات گیاهی بود.
آب گل آقطی برای شستوشوی صورت، ترکیبات خیار برای مقابله با گرما و تعریق، لوسیونهای حاوی اسطوخودوس و گلاب، محصولات کافوردار، پودرهای حمام، کرم سرد و کرم فندق افسونگر، همگی بخشی از فرهنگ مراقبت شخصی آن دوران بودند.
برخی از این دستورها امروز عجیب به نظر میرسند و بعضی از مواد آنها با استانداردهای امروزی نیازمند احتیاط جدیاند.
اما میراث اصلیشان هنوز اطراف ماست.
خیار هنوز روی چشمها قرار میگیرد.
گلاب هنوز در محصولات پوستی دیده میشود.
فندق افسونگر هنوز در تونرها حضور دارد.
نعناع همچنان نماد تازگی است.
و بسیاری از محصولات مراقبت از پوست هنوز همان وعدهای را میدهند که مشتریان دو قرن پیش هم بهدنبال آن بودند:
چند لحظه احساس تازگی در یک روز گرم.
فناوری سرمایش زندگی ما را تغییر داده است، اما تاریخ این محصولات یادآوری میکند که پیش از دستگاهها، بخش بزرگی از نوآوری روزمره در بطریهای کوچک، عطاریها و باغچههای گیاهان دارویی اتفاق میافتاد.
